منتظران منجی (عج)

محلی برای آشنایی بیشتر با فرهنگ مهدویت
 
سیره اخلاقی پیامبر اکرم (ص) با همسران
ساعت ۱۱:۱۱ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱٠/٢٠ : توسط : سمیه مهتدی

سیره اخلاقی پیامبر اکرم (ص) با همسران

نویسنده: محمد یونس عارفی


پرورش روحیه توکل به خدا

یکی از روش های رفتاری رسول گرامی اسلامی در خانواده- به ویژه همسرانش- پرورش روحیه اعتماد و تکیه بر خداوند در آنهاست.
توکل، از ماده «وکالت» می باشد و در لغت به معنای «اعتماد به غیر و اینکه او را از جانب خود نایب قرار دهی.»(۱)
در بیان دیگر آمده است: «حقیقت توکل، عبارت است از: اظهار نمودن عجز و ناتوانی...» (۲).
می توان گفت که توکل در لغت به معنای اعتماد و اطمینان به غیر، اظهار نمودن عجز و ناتوانی در انجام کار و نایب قرار دادن دیگری در به جا آوردن عمل است.
توکل در اصطلاح دانشمندان اخلاق نیز شبیه به همین معانی تفسیر شده؛ چنان که آمده استک «حقیقت توکلی که در شرع اسلامی آمده، همان اعتماد قلبی در تمام امور بر خدا و صرف نظر کردن از غیر خداست. این معنا، منافاتی با تحصیل اسباب ندارد، مشروط به اینکه اسباب را در سرنوشت خود اصل اساسی نشمرد...»(۳)
پرورش روحیه اعتماد به خدا، یکی از مهم ترین وظایف مربیان و اولیا نسبت به متربیان است. رسول گرامی اسلام که بزرگ ترین مربّی و معلم بشر می باشد، قبل از همه به این امر اهمیّت می داد آن حضرت همراه می کوشید روحیه اعتماد و تکیه به خداوند را در دل های مردم غرس کند.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) قبل از سایر مردم سعی می کرد این روحیه را در میان خانواده خود پرورش دهد. پیامبر می کوشید این باور را در دل فرزندان و همسران خود تقویت نماید که: در جهان هستی به جز خداوند، مؤثر واقعی و مستقل وجود ندارد. همه سبب ها، کارایی و تأثیر گذاری خود را از خداوند دریافت کرده اند. از این رو در حل مشکلات و گرفتاری ها باید تنها به خداوند پناه ببرند. تنها اوست که بر همه چیز تواناست و همه گره ها تنها به دست او باز می شود.
چنان که از جابر بن عبدالله انصاری نقل شده است: «انّه کان اذا أصاب أهله خصاصهٌ قال: قوموا الی الصلوه و یقول: و بهذا أمرنی ربّی و قال الله : (و أمر أهلک بالصلاه و اصطبر علیها....(؛(۴) اخلاق آن حضرت چنین بود که وقتی خانواده ایشان به مشکلی (مانند فقر و گرسنگی) بر می خوردند، به آنها می فرمود: نماز بخوانید آن گاه می فرمود: خداوند مرا به این امر دستور داده خداوند می فرماید: «خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شکیبا باش. از تو روزی نمی خواهیم، بلکه به تو روزی می دهیم و سرانجام نیک برای اهل تقواست»(۵).
پیامبر با این روش، خانواده خود را به این حقیقت آگاه می کرد که باید در هر شرایطی، به خداوند پناه برده و از او یاری بجویند. این رفتار پیامبر گرامی اسلام نقش سازنده ای در پرورش روحیه توکل و اعتماد به خداوند در میان خانواده - به ویژه همسران آن حضرت- داشت. این رفتار رسول خدا این حقیقت را به همسران او می آموخت که در جهان هستی «سبب واقعی» خداوند است. تمام اسباب ظاهری، آفریده او بوده و آثار خود را از او گرفته اند، بنابراین در حل مشکلات زندگی و برطرف ساختن فقر و گرسنگی باید به او پناه ببرند.
در روایت دیگری آمده است که پیامبر به یکی از همسران خود که مواد غذایی را برای روزهای آینده ذخیره می کرد، فرمود:
«ألم أنهک ان تحبسی شیئاً لغدٍ فانّ الله یأتی برزق کل غدٍ؛ آیا من شما را از ذخیره سازی غذا برای فردا نهی نکردم؛ چرا که خدا روزی هر روز را به بندگانش می رساند».(۶)
این رفتار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به انسان ها درس می دهد که در تأمین نیازهای خود به خداوند توکل نموده و باور داشته باشند که خداوند روزی آنها را می رساند. از این رو نباید به حرص و زیاده خواهی روی آورده و زراندوزی نمایند و یا مواد غذایی را بیش از نیاز روزمرّه شان ذخیره سازی نمایند، این روش، در سلامت روحی و آرامش روانی انسان نقش سازنده و مفیدی خواهد داشت. البته باید توجه داشت که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) ضمن این که مردم، به ویژه اهل بیت خود را به توکل و اعتماد به خداوند توصیه می کرد، به استفاده از اسبابی که خداوند در اختیار بشر قرار داده نیز توصیه می کرد و می فرمود: «با توکّل، زانوی اشتر ببند».

امر به معروف و نهی از منکر

یکی از روش های عملی پیامبر اکرم در ارتباط با همسران، دعوت آنان به معروف و بازداشتن آنان از بدی ها بود.
واژه معروف و منکر در لغت چنین معنی شده است: «معروف، اسم است برای هر رفتاری که به واسطه عقل یا شرع نیکو شمرده شده است. و منکر آن است که به واسطه عقل یا شرع زشت دانسته شده است.»(۷)
در اصطلاح فقها، واژه «معروف» به معنای چیزی است که عقل و فطرت پاک آن را به نیکی بشناسد. و واژه «منکر» آن است که عقل و فطرت پاک آن را به نیکی نشناسد، بلکه آن را کار بد بداند. به عبارت ساده معروف، یعنی «خوب» و منکر، یعنی «بد»(۸).
به طور خلاصه می توان گفت که «معروف» آن چیزهایی است که عقل و فطرت انسان، خوب بودن آن را درک و تأیید کند و یا شرع مقدس آن را خوب و نیکو می داند هر چند عقل انسان از درک آن عاجز باشد. و «منکر» آن چیزهایی است که عقل و فطرت آدمی، قبح و زشتی آن را درک و تأیید نماید و یا این که شرع مقدّس آن را «بد» معرفی کند اگر چه ممکن است عقل و فطرت انسان نسبت به آن ساکت باشد.(۹)
امر به معروف و نهی از منکر در اسلام اهمیت فراوانی داشته و هیچ عملی از نظر ارزش معنوی و آثار مثبتی که در پی دارد، به پای امر به معروف و نهی از منکر نمی رسد. امر به معروف و نهی از منکر، یکی از مهم ترین برنامه های تربیتی و اخلاقی اسلام بوده و از فرایض بزرگ اسلام به حساب می آید.
بر اساس آموزه های دینی، نقطه شروع امر به معروف و نهی از منکر باید از درون منزل و از نزدیک ترین افراد به انسان باشد. بدون شک همسران، یکی از نزدیک ترین افراد به انسان هستند؛ چرا که آنها شریک زندگی بوده و باید سالیانی را در کنار همدیگر سپری نمایند. از این رو لازم است انسان ابتدا همسر و فرزندان خود را به نیکی دعوت نموده و از بدی ها باز دارد.
رسول گرامی اسلام، در عین حال که رسالت شان جهانی بود، ولی دعوت خود را از نزدیکان خود آغاز کرد، در ادامه نهضت نیز به رفتار نزدیکان، به ویژه همسرانش نظارت داشته و در صورت لزوم به آنان تذکر می داد. چنان که از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است که فرمود:
مردی یهودی بر پیامبر وارد شد در حالی که عایشه نیز خدمت آن حضرت نشسته بود. آن مرد خطاب به پیامبر گفت: السلام علیکم؛ یعنی مرگ بر شما باد. پیامبر نیز به او جواب داد: بر تو باد. مرد یهودی دیگری وارد شد و همان جمله را تکرار کرد. پیامبر نیز همان جواب قبلی را به او داد. یهودی سومی آمد و همان جمله را تکرار کرد، و پیامبر اکرم با خون سردی همان جواب قبلی را اعاده کرد.
عایشه ناراحت شد و خطاب به مردان یهودی گفت: مرگ، غضب و لعنت خداوند بر شما باد، ای برادران قرده و خنازیر، پیامبر خطاب به همسرش فرمود: «ای عایشه! اگر فحش تجسم یابد، به صورت زشت ممثل، خواهد بود. و بدان که مدارا و رفق بر هر چیزی گذاشته شود، باعث زینت او می گردد در حالی که اگر از چیزی برداشته شود، سبب سرشکستگی آن خواهد شد.»
عایشه عرض کرد: ای رسول خدا! آیا سخنان آنها را نشنیدی که گفتند «مرگ بر شما؟!» پیامبر فرمود: بلی شنیدم. آنگاه فرمود: آیا جواب مرا به آنان نشنیدی که گفتم: «بر شما باد؟» سپس پیامبر اکرم یکی از آداب مهم اسلامی را در ارتباط با سلام و جواب آن، به عایشه آموخت و فرمود:
«فاذا سلّم علیکم مسلمٌ فقولوا: السلام علیکم و اذا سلّم علیکم کافر فقولوا: علیک؛ هر گاه فرد مسلمانی به شما سلام کرد، در جواب بگویید: «السلام علیکم؛ درود بر شما» و هر گاه کافری به شما سلام کرد، در جواب بگویید: «علیک؛ بر تو باد»(۱۰).
رسول گرامی اسلام از این طریق، همسرش را به معروف دعوت نموده و از فحش دادن که از مصادیق مهم منکر است، بر حذر داشت.
در نقل دیگری از عایشه آمده است: زن مستمندی هدیه ای به من داد و من آن را از بابب ترحم بر او نپذیرفتم. پس از آن که ماجرا را به رسول خدا بازگو کردم، حضرت فرمود:
«الا قبلتها منها و کافیتها منها فلاتری انّک حقّرتها یا عایشه تواضعی فانّ الله یحبّ المتواضعین و یبغض المستکبرین؛ چرا هدیه او را قبول نکردی و در مقابل به او هدیه ای ندادی تا خیال نکند او را تحقیر کرده ای؟ ای عایشه! فروتن باش؛ زیرا خداوند فروتنان را دوست دارد و بر متکبران خشمگین است».(۱۱)
بنابراین یکی از روش های عملی پیامبر در ارتباط با همسرانش، این بود که در فرصت های مناسب اشتباهات شان را تذّکر می داد و آداب اسلامی را به آنان گوش زد می کرد.

آموزش معارف دینی

یکی از وظایف سرپرست خانواده، آن است که «معارف دین» را به خانواده اش بیاموزد. اگر خود سرپرست از عهده آموزش بر نمی آید، باید زمینه فراگیری آنها را با بردن به مساجد و مجالس مذهبی فراهم نماید. رسول گرامی اسلام که الگوی کامل و مربی دلسوز همه انسان هاست، بیش از همه به این دستور عمل می نمود؛ چنان که نقل شده است: «و حین افترض الصلوه علی رسول الله أتاه جبرئیل فتضوء و رسول الله ینظر الیه...؛ هنگمی که نماز به پیامبر واجب شد، جبرئیل فرود آمد و در حضور پیامبر وضو گرفت. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز به او نگاه می کرد تا ببیند چگونه وضو می گیرد. سپس رسول خدا مانند جبرئیل وضو گرفت. جبرئیل نماز خواند و پیامبر اکرم نیز همراه جبرئیل نماز خواند. پس از آن که جبرئیل رفت، پیامبر به منزل خدیجه آمده و نحوه وضو گرفتن و نماز خواندن را به او آموخت. پس از آن خود در حضور خدیجه به طور عملی، آن گونه که از جبرئیل فراگرفته بود، نماز خواند تا خدیجه نحوه نماز خواندن را به خوبی بیاموزد. سپس خدیجه نیز وضو گرفته و نماز خواند...»(۱۲)

توجّه به امنیت روحی و روانی همسر

یکی از عوامل مهم برای تربیت خانوادگی و رشد و کمال انسانی، امنیت و آرامش است همه افراد خانواده- به ویژه زن و شوهر- به امنیت روحی و آرامش نیاز دارند. آنها باید از آرامش روحی لازم بهره مند باشند تا به یک زندگی مطلوب و سازگار دست پیدا کنند.
یکی از چیزهایی که به امنیت و آرامش روحی آسیب می زند، «بدگمانی» است. بدگمانی باعث می شود امنیت روحی از اعضای خانواده رخت بربندد، فضای روحانی و مقدس خانواده آلوده گردد و احساس آرامش که انتظاری است که از کنار یکدیگر بودن حاصل می شود، به احساس اضطراب تغییر یابد. برای حفاظت از این امنیت باید از تمام توان استفاده کرد تا بدگمانی پیش نیاید و اگر پیش آمد، به سرعت از بین برود.(۱۳)
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) که به این نیاز همسران خود توجه داشته و به آن اهمیت می داد، زمانی که به دستور خداوند مأمور شد چهل روز از همسرش خدیجه فاصله بگیرد، برای تأمین امنیت خاطر همسرش، عمار بن یاسر را به سوی خدیجه فرستاده و فرمود: [از طرف من] به خدیجه بگو: «یا خدیجه لا تظنی انّ انقطاعی عنک [هجره] و لا قلی و لکنّ ربی عزّوجلّ أمرنی بذلک لتنفد امره [لینفد امره] فلا تظنّی یا خدیجه الا خیراً فانّ الله عزوجل لیباهی بک کرام ملائکته کل یوم مراراً...؛ ای خدیجه! گمان مبر که دوری من از تو با هدف دور شدن از تو یا از روی خشم و غضب به تو بوده است؛ بلکه به دستور خداوند چنین بوده است تا فرمانش برپا شود. در این دوری جز خیر را گمان مبر. خداوند [به سبب این گذشت تو] هر روز بارها نزد بزرگوارترین فرشتگان خود به تو مباهات می کند. شب هنگام در خانه را ببند و به فراشت برو، بدان که من در خانه فاطمه بنت اسد هستم».
خدیجه در این مدت بارها به خاطر دوری از پیامبر، دچار حزن و اندوه می شد...(۱۴)
این رفتار پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) برای تأمین امنیت خاطر همسر گرامی اش خدیجه و جلوگیری از خطور گمان های بد در ذهن خدیجه نسبت به رفتار رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) بود.
بدگمانی در خانواده، به ویژه زن و شوهر به همدیگر، باعث سلب امنیت روحی شده و پیامدهای زیان باری را به دنبال دارد. خانواده ای که بدگمانی در میان افراد آن رواج دارد، دل های شان پریشان و خالی از محبتّ است. چنین خانواده ای امنیت و عطوفت را در خارج از خانواده، جست و جو می کنند، چه بسا دختران و پسرانی که متنفّر از خانه و خانواده شده و به خارج از این کانون پناه برده اند و بدبخت شده اند. چه بسا زنان و مردانی که به دنبال پیدا کردن «محبت» به کارهایی تن داده اند که جز گسست و فروپاشی ارکان خانواده، نتیجه ای در پی نداشته است.(۱۵)

شادابی و نشاط

یکی از نیازهای اساسی و طبیعی انسان، شادی و سرور است. می توان گفت که آدمی مانند یک ماشین از آهن ساخته نشده که هر چه بخواهد از آن کار بکشد و احساس خستگی نکند؛ بلکه انسان، روح و روانی دارد که مانند جسم او خسته می شود؛ همان گونه که جسم انسان نیاز به استراحت و خواب دارد، روح و روان او نیز نیاز به تفریح و شادی دارد.(۱۶) تجربه نشان داده که اگر انسان به کار یکنواخت ادامه دهد، توانایی های او به تدریج به تحلیل رفته و بازدهی و کارآیی او کاهش می یابد؛ ولی با چند لحظه تفریح، شادی و سرگرمی سالم، نشاط و انرژی لازم را بازیافته و توانایی های او برای ادامه زندگی تجدید می شود. با توجه به همین ضرورت، شادی به عنوان یک نیاز اساسی انسان از دیدگاه اسلام پسندیده و جایز می باشد.
در فرهنگ دینی «شادکردن دیگران» از خصلت های نیک و پسندیده به حساب آمده و دارای پاداش معنوی است. در منابع دینی از این کار، به «ادخال سرور» در دل های دیگران یاد شده است. بدون شک شاد کردن اعضای خانواده، به ویژه همسر که شریک زندگی انسان است، بیش از شاد کردن دیگران پاداش معنوی خواهد داشت. پیشوایان دینی، به ویژه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به این امر توجه داشته و همواره در محیط خانه برای رفع خستگی روحی و روانی همسران خود، برنامه های تفریحی و نشاط انگیزی داشتند. چنان که در این رابطه آمده است:
«کان النبی افکه النّاس مع نسائه؛ پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) شادترین خوشروترین مردم با همسرانش بود».(۱۷)
در بیان دیگری آمده است:
«و کان رسول الله یمزحهّن؛ پیامبر با همسران خود، شوخی و مزاح می کرد»(۱۸).
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فضای تازه و شادابی لازم را در محیط خانه به وجود می آورد تا نیازهای روحی و روانی همسرانش از این ناحیه تأمین گردد و خستگی های کار و انجام امور خانه و فرزند داری از وجود آنان برطرف شود.
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) در شبانه روز، لحظاتی را برای شوخی و مزاح با همسران خود اختصاص می داد و از این طریق روحیه تازه و شادابی لازم را برای آنان پدید می آورد. پیامبر با مزاح سالم، حالت یکنواختی را از زندگی همسران بر می داشت و تنوع که از نیازهای زندگی انسان ها می باشد را ایجاد می کرد.

پاسخ دادن بدی با نیکی

یکی از آموزه های مهم دینی در اسلام، پاسخ دادن بدی دیگران با نیکی است. مقابله بدی با نیکی، با فضیلت ترین اخلاق انسانی بوده که در نظام اخلاقی اسلام از جایگاه و اهمیّت بالایی برخوردار می باشد.
در منابع دینی از این رفتار به عنوان «مکارم اخلاق» یاد شده و ارزش زیادی در اسلام دارد. پاسخ بدی با نیکی، از هر کسی ساخته نبوده و از ویژگی های انسان های بزرگ و تربیت یافته می باشد. از آنجا که رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) کامل ترین انسان در روی زمین بود، بدی دیگران را با نیکی پاسخ می داد. روش رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با همه مردم، به ویژه همسرانش بر همین اصل استوار بود. این روش اخلاقی، یک اصل قرآنی بوده و خداوند چنین دستور داده است: (ادفع بالّتی هی أحسن فإذا الّذی بینک و بینه عداوه کأنّهُ ولیّ حمیم)(۱۹)؛ «بدی او را با نیکی دفع کن، ناگاه خواهی دید همان کسی که میان تو و او دشمنی است، گویی گرم و صمیمی است».
رسول گرامی اسلام همیشه براساس همین دستور قرآن عمل کرده و آن را مبنای رفتار خود با دیگران قرار می داد. در ارتباط با همسران خود نیز همین روش را دنبال می کرد، بدی ها و کوتاهی های آنان را با نیکی و مهربانی پاسخ می داد؛ چنان که از عایشه نقل شده است: «کان من احسن النّاس خلقاً... و لا یجزی بالاسیئه مثلها و لکن یعفو و یصفح؛ پیامبر نسبت به خانواده اش از با اخلاق ترین افراد بود. ایشان نه تنها جواب بدی را با بدی پاسخ نمی داد بلکه آنها را مورد بخشش و دلجویی قرار می داد».(۲۰)
در نقل دیگری آمده است: بین پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و عایشه ناراحتی ای پیش آمد. رسول اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) از پدر همسر خود، ابوبکر خواست تا بین او و دخترش (عایشه) داوری کند. پس از رسمیت یافتن جلسه، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) به عایشه می گوید: اول شما صحبت می کنید، یا من؟ عایشه در جواب می گوید: شما صحبت کنید؛ به شرط این که جز حرف حق، چیز دیگری نگویید.
این اسائه ادب از سوی عایشه نسبت به پیامبر، برای ابوبکر سخت تمام شد و با عایشه سیلی ای زد که از دهان او خون جاری شد. عایشه به پیامبر پناه برد. پیامبر نیز ابوبکر را به خاطر این عمل مورد نکوهش قرار داده و فرمود: «لم ندعک لهذا و لا أراد منک هذا؛ ما شما را برای حل و فصل قضیه خواسته بودیم نه برای کتک زدن»(۲۱).
این روش اخلاقی پیامبر گرامی می تواند الگوی مناسبی برای همه همسران باشد؛ با وجودی که عایشه به پیامبر اسائه ادب کرده بود، ولی حضرت از او در مقابل خشم پدرش دفاع کرده و به ابوبکر اعتراض نمود.

به یاد داشتن نیکی های همسر

از سیره عملی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) با همسرانش، یاد کردن نیکی های آنان بود. رسول گرامی اسلام پیوسته به مناسبت های گوناگون از برخی همسران خود- به ویژه خدیجه - به نیکی یاد کرده و از زحمت ها و از خود گذشتگی های ایشان، سپاس گزاری می کرد. در جریان ازدواج امیرمؤمنان (صلی الله علیه و آله و سلم) و فاطمه زهرا (علیها السلام) برخی از همسران پیامبر اسلام نزد ایشان رفتند تا برای مراسم عروسی آن دو بزرگوار از حضرت اجازه بگیرند. ام سلمه می گوید:
ما در آغاز نام خدیجه را برده و عرض کردیم: پدران و مادران ما، فدای شما باد ای رسول خدا! ما برای گفتن موضوعی نزد شما آمدیم که اگر خدیجه زنده بود، بی شک از شنیدن آن خوشحال می شد. وقتی پیامبرنام خدیجه را شنید، به گریه افتاد و سپس فرمود:
«خدیجه! و أین مثل خدیجه؟ صدّقتنی حین کذّبنی الناس و ازرتنی علی دین الله و اعانتنی علیه بما لها انّ الله أمرنی ان أبشّر خدیجه ببیت فی الجنّه من قصر الزمرّد و لا صخب فیه و لا نصب؛ خدیجه! دیگر کجا زنی مثل خدیجه پیدا می شود؟ زمانی که همه مردم مرا تکذیب کردند، او مرا تصدیق می کرد، او پشتیبان من در تبلیغ دین خداوند بود. برای تبلیغ دین خدا با بذل و بخشش اموال بسیارش مرا یاری کرد. خداوند درباره او به من فرمان داد تا این خبر خوش را به خدیجه بدهم که خداوند در بهشت برای او قصری از زمرد مهیا کرده است که در آنجا سر و صدای آزار دهنده و سختی رنج آوری وجود ندارد».(۲۲)
با بررسی کوتاه در تاریخ زندگی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می توان به وضوح این حقیقت را دریافت که رسول خدا پیوسته از خدیجه با تکریم و احترام یاد می کرد. به عنوان نمونه به یک روایت بسنده می شود.
عایشه می گوید: «کان رسول الله اذا ذکر خدیجه لم یسأم من ثناء علیها و استغفار لها فذکر ذات یوم فحملتنی الغیره فقلت: لقد عوّضک اله من کبیره السن قالت: فرأیت رسول الله غضب غضباً شدیداً....؛ هر گاه از خدیجه یاد می شد، رسول خدا بی درنگ به تعریف و تمجید از او و استغفار برای او می پرداخت. روزی پیامبر از خدیجه یاد کرد، غیرت و حسادت بر من چیره شد و به ایشان عرض کردم: خداوند به جای آن پیرزن [زن جوانی] به تو داده است. ناگهان دیدم حضرت به شدّت خشمگین شد. من نگران شدم و عرض کردم: «خداوندا! اگر این بار خشم پیامبر فرو بخوابد، دیگر تا پایان عمرم از خدیجه به بدی یاد نخواهم کرد». وقتی پیامبر این برخورد مرا دید، فرمود:
«چرا درباره او این گونه سخن می گویی؟ خدیجه کسی بود که وقتی همه مردم به من کفر ورزیدند، او به من ایمان آورد، و روزی که همه تنهایم گذاشتند، او در کنارم بود، و زمانی مرا تصدیق کرد که همه مرا تکذیب می کردند».(۲۳)

پی نوشت ها :

۱- مفردات الفاظ القرآن الکریم، راغب اصفهانی، ص ۵۶۹.
۲- تاج العروس من جواهر القاموس، محمد مرتضی زبیدی، ج ۸، ص ۱۵۹، بیروت مکتبه الحیاه [بی تا].
۳- کتاب الاخلاق، عبدالله شبّر، ص ۲۷۵، قم، منشورات مکتبه بصیرتی، ۱۳۹۵ق.
۴- طه/ ۱۳۲.
۵- سنن النبی، علامه طباطبایی، ص ۶۱.
۶- کشف الغمه، ج۱، ص ۱۸.
۷- مفردات الفاظ القرآن کریم.
۸- امر به معروف و نهی از منکر، حسین نوری، ترجمه: محمد اشتهاردی، ص ۸۳، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چ۳، ۱۳۷۱ش.
۹- آموزه های تربیتی نامه امام علی (ع) به امام حسن (ع)، (پایان نامه)، محمد یونس عارفی، ص ۱۷۹.
۱۰- بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، ج۱۶، ص ۲۵۸.
۱۱- میزان الحکمه، محمد محمدی ری شهری، ترجمه: رضا شیخی، ج۱۴، ص ۶۶۵.
۱۲- نساء حول الرسول، محمد حلبی، ص ۳، بیروت، دارالمعرفه، چ۵، ۱۴۲۹ق.
۱۳- همسران سازگار، علی حسین زاده، ص ۸۱، قم، مؤسسه امام خمینی، چ۶، ۱۳۸۸ش.
۱۴- بحار الانوار، ج۱۶، ص ۷۸.
۱۵- همسران سازگار، ص ۸۱.
۱۶- مستدرک الوسایل، محدث نوری، ج۹، ص ۲۸.
۱۷- احیاء العلوم، محمد غزالی، ج۳، ص ۲۷۴.
۱۸- بحارالانوار، ج۱۶، ص ۹۸.
۱۹- فصلت/ ۳۴.
۲۰- سیدنا محمد رسول الله الاسوه الحسنه، اسعد محمد سعید صاغرجی، ج۲، ص ۳۸۱.
۲۱- همان، ج۱، ص ۳۸۱.
۲۲- بحار الانوار، ج۴۳، ص ۱۳۱.
۲۳- ر. ک: همان، ج۱۶، ص ۸ و ۱۲؛ نهج الحق، علامه حلی، ص ۳۶۹.