منتظران منجی (عج)

محلی برای آشنایی بیشتر با فرهنگ مهدویت
 
خرد ورزی در مکتب پیامبر (ص)
ساعت ۱۱:۱٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱٠/٢٠ : توسط : سمیه مهتدی

یکی از بزرگ ترین نعمت های الهی، نیروی عقل و خردورزی انسان است که او را از میان سایر موجودات عالم متمایز می سازد. خداوند متعال این گوهر گران بها را یکی از بالاترین مزیّت های انسان می داند و بهترین بندگانش را کسانی می داند که از این نیروی عظیم خدادادی بهره می جویند و دائماً در حال تفکر و تدبر در دنیای پیرامون خود هستد؛ چنان که در قرآن کریم چنین می خوانیم:


(إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لآیَاتٍ لِّأُوْلِی الألْبَابِ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَیَ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ...)[۱] ؛ «در آفرینش آسمان ها و زمین و رفت و آمد شب و روز، نشانه های روشنی برای صاحبان عقل و خرد است؛ آنان که خدا را در حال ایستاده و نشسته و آن گاه که بر پهلو خوابیده اند یاد می کنند و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند».

تأکید اساسی پیامبر اکرم(ص)، هماره بر پرورش و تربیت عقل و منطق مردم بود. او کوشش می کرد که مسلمانان را خردورز و کنجکاو تربیت کند. این یکی از شاخص ها و ویژگی های کلیدی دین مقدّس اسلام است که می تواند الگوی صحیح تربیت و مترقی برای همه حقیقت جویان عالم باشد.

مفهوم عقل

عقل در لغت به معنای ربط و اتّصال آمده است و در اصطلاح همان بستن جهل و دورکردن آن از خود است. عقل بر نیرویی که حقیقت را درک می کند، اطلاق شده است. نفس انسان مانند حیوان وحشی است که اگر پابند به آن زده نشود، متحیر و سرگردان می تازد و آدمی را به هر سو که بخواهد، می کشاند و به وسیله نیرویی که حقیقت را درک می کند، باید عقال شود و به همین جهت به نیروی درک کننده حق و حقیقت، عقل گفته می شود. پیامبر اکرم(ص) در تعریف عقل، آن را بزرگ ترین ابزار برای طرد جهالت می دانند و می فرمایند:

«اِنَّ العَقلَ عِِقالٌ مِنَ الجَهْلِ وَ النَفس مِثلُ اَخْبَثِ الدوابِّ فَانْ لَمْ تُعقَلْ حارَتْ فَالعَقلُ عِقالٌ مِنَ الجَهْلِ[۲]؛ همانا عقل بستن جهل است و نفس اماره مثل فرومایه ترین جنبدگان است. پس اگر پای بند نداشته باشد، متحیّر و سرگردان می گردد. پس عقل پای بند جهل است».

بدیهی است که وقتی فردی به اندیشیدن بپردازد، آرام آرام قوه تفکرش تقویت می شود؛ زیرا انسان هر یک از قوای خود را بیشتر به کار گیرد، در همان زمینه بیشتر رشد و پرورش می یابد. ما با اندیشیدن و تفکّر می توانیم به تدریج وجود حیوانی خود را به وجود عقلانی تبدیل کنیم و به تکامل و سعادت و تمامی خیرات برسیم. پیامبر اکرم(ص)، توسل به عقل و به کار گرفتن آن را در زندگی موجب نایل شدن به تمامی خوبی ها و خیرّات، معرفی می کند و چنین می فرماید:

«إنما یُدرَکُ الخیرُ کُلُّه بِالعَقلِ[۳]؛ همه خیرات در پرتو عقل گرایی به دست می آید».

آن حضرت در روایت زیبای دیگری، شاکله اساسی و ستون فقرات زندگی آدمی را، بسته به میزان استفاده او از این نیروی خدادادی می داند و چنین می فرماید:

«قِوامُ المَرِء عَقْلُهُ[۴]؛ اساس وجود انسان، وابسته به عقل او است».

پاداش بر اساس تعقّل

یکی از مزیّت های دین اسلام این است که معیار و میزان در اجر و پاداش، کمیّت و بسیاری اعمال نیست تا هر کس که اعمال بیشتری دارد، پاداش او بیشتر باشد، بلکه به کیفیّت عمل توجه می شود. اگر سطح خرد و عقل انسان در حد پایین باشد، به همان مقدار به او پاداش داده می شود و اگر از نظر عقلی رشد کامل یافته و از این نعمت به شکل شایسته ای بهره برده باشد، پاداش اعمال او نیز متعالی خواهد بود. پیامبر عظیم الشان اسلام نیز ارزش انسان را به میزان عقل و فکر او می دانست و تعقّل آدمی را ملاک سنجش اعمال معرفی می کرد. از رسول خدا سؤال شد که اگر مردی روزها روزه بدارد و شب ها به عبات بپردازد و حج و عمره به جای آورد و در راه خدا صدقه دهد و در جهاد خدا شرکت کند و به عیادت بیماران بپردازد و تشییع جنازه کند و یار ضعیفان باشد، روز قیامت چه منزلتی نزد پروردگار دارد؟ پیامبر اکرم(ص) فرمود: «إنّما یجزی علی قدر عقله[۵]؛ همانا به میزان خرد و عقل و فکرش به او پاداش داده می شود».

آسیب های حماقت و دوری از عقل

بی شک انسان هر چه از رشد عقلی بیشتری برخوردار باشد، خوشبختی او در دنیا و آخرت بیشتر از دیگران خواهد بود و هر چه از این نعمت کمتر بهره بگیرد، در دنیا و آخرت بدبختی و فلاکت را برای خود به ارمغان می آورد. فرد عاقل ممکن است که مرتکب گناه و لغزش شود، ولی عقل و خردش او را از غوطه ور شدن در آلودگی ها باز می دارد و در پرتو عقل و هوشش، راه توبه و بازگشت را در پیش می گیرد، ولی شخص احمق، وقتی به لغزش و انحراف روی آورد، آن چنان در عصیان و نافرمانی غوطه ور می شود که علاوه بر بسته شدن راه های بازگشت و دشواری مسیر توبه، زیان فراوانی را بر وجود خویش وارد می سازد. پیامبر اعظم(ص) در روایتی، گرفتاری انسان احمق را بزرگ تر از فاجر می داند. در نزد رسول خدا(ص) از مردی تعریف و تمجید کردند. حضرت رسول(ص) پرسید: خرد و عقل او چقدر است؟ دیگران گفتند: «ما از عبادت و فضیلت او سخن می گوییم». حضرت بار دیگر از عقل و خرد او سؤال کرد و فرمود: «شخص احمق در پرتو حماقت خود از آنچه فاجر و گناهکار ضرر و زیان می برد، بیشتر لطمه و صدمه می خورد و حقیقت این است که انسان ها به مقدار عقل و خردشان به خدا نزدیک می شوند».[۶]

آن حضرت افعال و رفتار اندک انسان عاقل را چون که از علم و دانش سرچشمه می گیرد، برتر از عبادت جاهل می داند: «ما قَسَّم اللهُ للعِباد شَیْئاً اَفضَلُ مِنْ العِقَلِ، فَنَومُ العاقِلِ اَفضَلُ مِنْ سَهَرِ الجاهِلِ وَ اِقامَهِ العاقِلِ أفضَلُ مِنْ شُخُوصِ الجاهِلِ[۷]؛ خداوند هرگز چیزی را پرفضیلت تر از عقل بین بندگان خود تقسیم نکرده است. پس خواب عاقل برتر از شب زنده داری جاهل است و درنگ و وقوف عاقل، از جنگ و ستیز جاهل در راه خدا برتر و بالاتر است».

دین و عقل گرایی

تمامی آموزه های پیامبران به ویژه پیامبر اکرم (ص) بر اساس عقل و تدبیر بوده است و نمی توان از دستور های آنان در ابعاد مختلف فردی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و ... چیزی برخلاف موازین عقل بشر یافت و همگی آنها راه خیر و سعادت را برای انسان به ارمغان آورده اند. پیامبر اکرم(ص) یکی از بزرگ ترین ویژگی های پیامبران را عقل گرایی و تبیین مسائل بر اساس حکمت می داند:

«ولا بَعَثَ اللهُ نَبیّاً وَ لا رسولاً حتی یسَتَکمِلَ العَقلَ وَ یَکوُنُ عقلُه افضَلَ مِنْ جَمیعِ أمَّتِه[۸]؛ خداوند متعال هیچ پیامبر و رسولی را نفرستاد، مگر اینکه عقل او را کامل کرد و عقل او کامل تر از جمیع مردم و امت او بود».

رسول اکرم(ص) یکی از وظایف اصلی انبیا را، رفتار بر اساس عقل و منطق با مردم معرفی می کند و می فرماید:

«إنّا مَعاشِرُ الأنبیاءِ اُمِرْنا أنْ نُکَلِّمَ الناسَ عَلی قَدْرِِ عُقُولِهِمِ؛[۹] به درستی که ما گروه پیامبران، مأمور هستیم که با مردم بر اساس عقل آنها صحبت کنیم».

عقل، بزرگ ترین ثروت

هر کس که از نیروی خرد و تعقّل برخوردار است، در واقع تمامی سعادت ها به او داده شده است و انسان هایی که از این نیرو بهره نمی برند، دچار فقر و فلاکت مادی و معنوی خواهند شد. رسول اکرم(ص) خطاب به حضرت علی(ع)، عقل و تفکّر را بالاترین سرمایه زندگی می داند و جهالت و دوری از خرد را تقبیح می کند:

«یا عَلی لافَقْرَ أشَدُّ مِنَ الجَهْلِ وَ لا مَالَ أعْوَدُ مِنَ العَقَلِ[۱۰]؛ یا علی! هیچ فقری بالاتر از جهالت نیست و هیچ ثروتی سودمندتر از عقل نیست».

عقل و دایره تکلیف

در اسلام، دایره مسئولیت و تکلیف انسان بر اساس عقل است. هر چه میزان عقل در انسان بیشتر باشد، وظیفه و مسئولیت او نیز به مراتب سنگین تر از دیگران خواهد بود و همین طور به هر مقدار که آدمی از دایره بینش و عقل در حد پایین قرار گیرد، تکلیف او نیز سبک تر است. پیامبر اکرم(ص) اولین شرط تکلیف و مسئولیت انسان را عاقل بودن می داند و انسان هایی را که قدرت تعقّل ندارند، از مدار مسئولیت خارج می داند.

«رُفِعَ القَلَمُ عَنِ الصَّبِی و المَجنُونِ[۱۱]؛ قلم تکلیف و مسئولیت از کودک و دیوانه برداشته شده است».

آن حضرت در حدیث نورانی دیگری عقل را موجب رسیدن به عبادت واقعی پروردگار می داند و می فرماید: «و ما اَدَیّ العَبدُ فرایضَ الله حَتّی عَقلَ مِنهُ وَ لا بلَغَ العَابِدوُنَ فی فَضلِ عِبادَتهِم ما بَلَغَ العاقِلُ وَ العُقَلاءُ أوُلوالْأبابِ اَلَّذینَ قال الله تعالی: )وَ ما یَتَذَکَّر اِلاّ اوُلواالباب[۱۲](؛ هیچ گاه بنده فرایض خدا را به خوبی به جای نمی آورد تا اینکه آن را با عقل دریابد و همه عابدان در فضیلت عبادتشان به عاقلان نمی رسند و عاقلان همان صاحبان خرد هستند که خداوند در مورد آنها می فرماید)و وَأُوْلَئِکَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ(. (زمر/۱۸).

رابطه تنگاتنگ علم و عقل

علم چراغ فروزانی فرا روی انسان های عاقل و پر واضح است که اگر عقل در خدمت علم و دانش قرار گیرد، بهتر و کامل تر می تواند به ایفای نقش خود بپردازد. خداوند متعال افراد جاهل را همانند مرده تلقی کرده است و جهل را مثل تاریکی های وحشت آور دانسته و فقط انسان های عالمی را که از نیروی تعقّل خود استفاده می کنند، دارای حیات واقعی معرفی می کند: )وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ((عنکبوت/۴۳)؛ و ما این مثال ها را برای همه مردم آوردیم، ولی تنها دانشمندان هستند که با عقل و خرد، آنها را در می یابند». پیامبر اکرم(ص)، پی جویی علم و دانش را یکی از بزرگ ترین وظایف انسان های عاقل می داند و می فرماید:

«اُطْلُبُ العِلْمَ مِنَ المَهدِ اِلی اللَحْدِ؛[۱۳] علم را از دوران کودکی تا مرگ فرابگیر».

آن حضرت در جای دیگر، علم جویی را موجب قرب به خداوند معرفی می کند و می فرماید:

«طَلَبُ العِلْمَ فَریضهٌ عَلی کُلّ مُسلِمٍ ألا إن اللهَ یُحِبُّ بُغاهَ العِلم؛[۱۴] به دست آوردن دانش بر هر مسلمانی واجب است. آگاه باشید که خداوند طالبان علم را دوست دارد».

ویژگی های انسان عاقل

همه موجودات مادی و مجرد دارای آثار و نشانه هایی اند که در پرتو آن آثار می توان به وجودشان پی برد. انسان عاقل نیز در زبان پیامبر(ص) چنین نشانه ها و علائمی دارد:

الف) خاموشی بجا

یکی از نشانه های آشکار و بارز شخص عاقل، کم سخنی و سکوت است. روان شناسان اعتقاد دارند که وقتی آدمی فکر می کند، به ناچار از سخن گفتن باز می ماند؛ پس هر گاه فردی از سخن گفتن باز ماند، به یقین به اندیشیدن خود کمک کرده است. پیامبر اکرم(ص) سکوت و خاموشی به موقع را موجب سلامتی انسان ذکر می کند و چنین می فرماید:

«اَلْزِم الصَمْتَ تَسْلم؛[۱۵] به خاموشی خوگیر تا سلامت خود را حفظ کرده باشی».

البته نباید فراموش کرد که اولاً، سکوت در هر جا به خصوص هنگامی که بیان حقایق ضرورت دارد، مناسب نیست. ثانیاً، می بایست سکوت نیز همراه با تفکر و درس آموزی باشد. حضرت علی(ع) یکی از حالات خوب رسول الله(ص) را سکوتی بیان می کند که در آن، درس آموزی و ادب وجود داشت:

«کَلامُهُ بیانٌ وصَمْتُه لِسانٌ؛ [۱۶] کلام آن حضرت بیان لطیف بود و سکوت و خاموشی او نوعی سخن گفتن (پنهان) بود.

ب) دوراندیشی

شخص عاقل هر گاه بخواهد سخنی به زبان آورد و یا دست به کاری بزند، اول تمام ابعاد و زوایای آن سخن و فعل را مورد بررسی و تدبیر قرار می دهد و بعد از ارزیابی مصالح و مفاسد آن و تاییدات عقلی، به انجام آن کار اقدام می کند. حضرت همیشه مردم را به تفکر و تدبر قبل از هر کاری فرا می خواند و آن را از نشانه های عقل می دانست. حضرت در این باره چنین می فرماید:

«أوصیکَ اِذا أنْتَ هَمَمْتَ بَأمرٍِ فََتَدَبَّر عاقِبَهِ فأنْ یَکُ رُشداً فامضِهِ وِ إن یِکُ غَیاً فانته منهُ؛[۱۷] من تو را سفارش می کنم که هر گاه قصد انجام کاری را داشتی، پایان و نتیجه آن را در نظر بگیر. اگر پایان کار، رشد و هدایت بود، به انجام آن کار اقدام ورز واگر گمراهی و ضلالت بود، از انجام آن دوری کن».

ج) کسب تجربه

واضح است که هر انسان عاقلی باید بکوشد که از گذشته های خود استفاده کند و چندین باره از حوادث تلخ و سخت گذشته، آسیب نپذیرد. پیامبر اکرم(ص) یکی از ویژگی های مؤمن را عبرت از گذشته می داند و کسب آموخته های گذشته را یکی از عوامل رشد عقلی معرفی می کند و می فرماید:

«المُؤمِنُ لایُلدَغُ مِن جُحرِِ مَرَّتَین؛[۱۸] انسان مؤمن و زیرک هرگز دوبار دستش از سوراخ مار گزیده نمی شود».

ه) پیروی از دستور الهی

جوهره اصلی عقل، اطاعت و پیروی از دستور های الهی است. روح اطاعت از دستور های خداوند در هر کسی بیشتر باشد، عقل او نیز از دیگران کامل تر خواهد بود؛ زیرا نسبت عقل به اطاعت همانند نسبت علّت به معلول است و خردمند کسی است که از گناهان پرهیز کند و از عیوب خویش مبرّا گردد. پیامبر اکرم(ص) در این باره چنین می فرماید:

«إذا رأیتم الرَجلَ کَثیرَ الصلاه و کَثیر الصیام فلا تُباهوا به حتی تَنْظُروا کَیفَ عَقْلُه؛[۱۹] هر گاه مردی را دیدید که زیاد نماز می خواند و زیاد روزه می گیرد، به او مباهات نکنید تا از عقل او مطلع شوید».

آن حضرت در حدیث دیگری یکی از خصوصیات انسان عاقل را معرفت الهی و عمل به دستور او معرفی می کند و چنین می فرماید:

«قَسَّم اللهَ العَقلَ عَلی ثلاثهِ أجزاء فَمَن کَانَت فیِه کَمُلَ عَقلُه و مَنْ لَم یَکُن فیه فلا عَقْلَ لَهُ حُسنُ المعرفه بِالله عَزَّوجَل و حُسنُ الطاعَهِ لله و حُسنُ الصَّبِر علی أمِرِه؛[۲۰] خداوند عقل را به سه جزء تقسیم کرد. هر کس که این اجزا در او باشد، عقلش کامل است و کسی که فاقد آن باشد، صاحب عقل درست نیست و آن سه جزء عبارت اند از: شناخت صحیح خدا، عبادت درست خدا، صبر ورزیدن در امر خدا.

حاصل سخن

با توجه به نقش و جایگاه تعقل و خردورزی در دین مقدس اسلام، می توان بزرگ ترین ذخیره گنجینه انسان را نیروی عقل و معرفت دانست که خداوند متعال آن را در وجود انسان به ودیعت نهاده است. به عبارت دیگر، فرماندهی وجود انسان برعهده عقل است و هر قدر امّت اسلام دارای عقول پرتوان تر باشند، در برخورد با مشکلات و دشورای های زندگی و محیط پیرامون، بیشتر از نابودی و هلاکت برکنار خواهند ماند و سلامت و سعادت خود را به منصه ظهور خواهند گذاشت؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) در این باره چنین می فرماید:

«دِعامَهُ الانسانِ العَقْلُ؛[۲۱] ستون وجودی انسان عقل و خرد اوست.

پی نوشت ها

۱ . آل عمران/۱۹۰ ۱۹۱.

۲ . تحف العقول، بخش مواعظ النبی، چاپ سوّم، ص۱۶.

۳ . رشد عقلی، مجید رشید پور، چاپ سوم، ص۱۵.

۴ ،همان.

۵ . بحارالانوار، ج۱، ص۸۴.

۶ . رشد عقلی، مجید رشید پور، به نقل از محجه البیضاء، باب عقل، ص۳۵.

۷ . مرآه العقول، ج۱، ص۳۷، کتاب عقل و جهل.

۸ . همان.

۹ . همان، ص۷۶.

۱۰ . همان، ص۸۴.

۱۱ . سفینه البحار، ص۴۴۳.

۱۲ . مرآه العقول، ج۱، ص۳۷.

۱۳ . سفینه البحار، ماده علم، ص۲۲۰.

۱۴ . مرآه العقول، ج۱، ص۹۸.

۱۵ . رشد عقلی، مجید رشید پور، ص۵۵، به نقل از سفینه البحار، ماده صحه.

۱۶ . همان، ص۵۴.

۱۷ . همان، ص۵۸، به نقل از سفینه البحار، ماده تدبر.

۱۸ . همان، ص۶۱.

۱۹ . مرآه العقول، ج۱، ص۸۵.

۲۰ . رشد عقلی، مجید رشید پور، ص۱۵۳، به نقل از سفینه البحار، باب عقل.

۲۱ . بحارالانوار، ج۱، ص۹۰، ح۱۷.