منتظران منجی (عج)

محلی برای آشنایی بیشتر با فرهنگ مهدویت
 
سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری (علیه السلام)
ساعت ۸:٥٩ ‎ق.ظ روز ۱۳٩۱/۱۱/٢۸ : توسط : سمیه مهتدی

سیری در سیره فردی و اجتماعی امام حسن عسکری (علیه السلام)


 امام حسن عسکری علیه‏السلام در روز جمعه هشتم ربیع الثانی سال 232 هجری قمری در مدینه منوره چشم به جهان گشود. پدر بزرگوار آن حضرت امام هادی علیه‏السلام و مادر مکرمه‏اش بانوی عارفه‏ایست که به نام‏های «سلیل»، «حدیثه» و «سوسن» خوانده می‏شود.1 مدت امامت امام حسن عسکری علیه‏السلام شش سال بود که از سال 254 هجری قمری شروع و در سال 260 با شهادت آن حضرت پایان یافت. امام حسن عسکری علیه‏السلام در طول مدت زندگانی و به ویژه در دوران امامت خویش به واسطه مبارزه با طاغوت‏های زمان در تبعید و زندان و تحت نظر به سر می‏برد و سرانجام در هشتم ربیع الثانی سال 260 و در 28 سالگی در شهر سامراء و توسط احمد معتمد، پانزدهمین خلیفه عباسی به طرز مرموزی مسموم و به شهادت رسید.2 زندگی آن حضرت در دوران شش تن از خلفای ستمگر عباسی سپری شد که به ترتیب جعفر متوکل، محمد منتصر، ابوالعباس احمد مستعین، ابو عبدالله معتز، محمد مهتدی و احمد معتمد می‏باشد.
از آنجایی که امام عسکری علیه‏السلام را در محّله عسکر ـ که محل سکونت سپاهیان ترک عباسی بود ـ جای داده بودند به آن حضرت عسکری می‏گویند.
حضرت حجة‏بن الحسن امام زمان علیه‏السلام یگانه فرزند و جانشین امام حسن عسکری علیه‏السلام است که بعد از آن حضرت سکاندار کشتی ولایت و امامت گردید و امروزه آفتاب وجودش در پشت پرده غیب قرار گرفته است و به اراده خداوند متعال ظهور نموده و جهان را با نور وجودش پر از عدل و داد خواهد ساخت.
در مورد امامت امام عسکری علیه‏السلام روایات متعددی از ائمه معصومین علیهم‏السلام نقل شده است که یکی از آن روایات چنین است: یحیی بن یسار قنبری می‏گوید: امام هادی علیه‏السلام چهار ماه قبل از شهادت خویش به فرزندش امام حسن عسکری علیه‏السلام وصیت کرد و به امامت و خلافت او اشاره نمود و در آن حال مرا به همراه عده‏ای از دوستان و شیعیان بر آن گواه گرفت.3 در این نوشتار فرازهایی از ویژگی‏های برجسته فردی واجتماعی آن حضرت را می‏خوانیم:
1 ـ عبادت امام عسکری علیه‏السلام همانند پدران گرامی خود در توجه به عبادت خدا نمونه بود. آن حضرت به هنگام نماز از هر کاری دست می‏کشید و چیزی را بر نماز مقدم نمی‏داشت. ابوهاشم جعفری در این مورد می‏گوید: روزی به محضر امام یازدهم مشرف شدم، امام مشغول نوشتن چیزی بود، وقت نماز رسید، امام نوشته را کنار گذاشته و به نماز ایستاد...4 عبادت امام عسکری آن چنان قلب‏ها را مجذوب خود می‏نمود که دیگران را به یاد خدا می‏انداخت و حتی افراد گمراه و منحرف رابه راه صحیح هدایت نموده و اهل عبادت و تهجد می‏نمود و بدترین افراد در اثر جذبه ملکوتی آن بزرگوار به بهترین انسان‏ها تبدیل می‏شدند.
روزی برخی از عباسیان از صالح بن وصیف (رئیس فرماندهان نظامی مهتدی عباسی) خواستند که بر امام عسکری علیه‏السلام سختگیری نماید. او گفت: دو نفر از بدترین و سختگیرترین زندانبانان خود را بر ابو محمدابن الرضا (امام عسکری علیه‏السلام ) گماشته‏ام، امّا آن دو در اثر معاشرت با او منقلب شده و در عبادت و مناجات به مراحل عالی قدم گذاشته‏اند. سپس آندو زندانبان را فراخوانده و در حضور عباسیان از حالات امام عسکری علیه‏السلام سؤال کرد و آنان گفتند: ما چه بگوییم در مورد کسی که روزها روزه می‏گیرد و همه شب به عبادت می‏ایستد و به غیر ذکر و سخن خدا هیچ سخن دیگری بر زبان نمی‏آورد و هنگامی که به ما نظاره می‏کند، بر بدن ما لرزه افتاده و کنترل خود را از دست می‏دهیم! وقتی عباسی‏ها چنین دیدند منقلب شده و برگشتند.5 2 ـ سخاوت از آنجا که امامان معصوم علیهم‏السلام برترین نمونه و اسوه کامل صفات عالیه انسانی بودند، رفتار آنان در همه ابعاد می‏تواند برای پیروانشان درس‏آموز باشد. و یکی از آن صفات زیبا، سخاوت است. ما در مورد سخاوت امام عسکری علیه‏السلام فقط به نقل یک روایت بسنده می‏کنیم:
محمد بن علی می‏گوید: زمانی بر اثر تهیدستی کار زندگی بر ما سخت شد. پدرم گفت: بیا با هم به نزد ابو محمد (امام عسکری علیه‏السلام ) برویم. می‏گویند او مردی بخشنده است و به جود و سخاوت شهرت دارد. گفتم: او را می‏شناسی؟ گفت: نه، او را هرگز ندیده‏ام.
با هم به راه افتادیم. در بین راه پدرم گفت: چقدر خوب است که آن بزرگوار دستور دهد به ما 500 درهم بپردازند! تا با آن نیازهایمان را برطرف کنیم. دویست درهم برای لباس، دویست درهم برای پرداخت بدهی و صد درهم برای مخارج دیگر!
من پیش خود گفتم: کاش برای من هم سیصد درهم دستور دهد که با صد درهم آن یک مرکب بخرم و صد درهم برای مخارج و صد درهم برای پوشاک باشد تا به کوهستان (در اطراف همدان و قزوین) بروم. هنگامی که به سرای امام رسیدیم، غلام آن حضرت بیرون آمده و گفت: علی بن ابراهیم و پسرش محمد وارد شوند. چون وارد شده و سلام کردیم، امام به پدرم فرمود: «یا عَلِیُّ! ما خَلَّفَکَ عَنّا اِلی هذَا الوَقْتِ؟؛ ای علی! چرا تا کنون نزد ما نیامده‏ای؟» پدرم گفت: ای آقای من! خجالت می‏کشیدم با این وضع نزد شما بیایم.
وقتی از نزد آن حضرت بیرون آمدیم، غلام آمده و کیسه پولی را به پدرم داد و گفت: این پانصد درهم است، دویست درهم برای پوشاک، دویست درهم برای بدهی و صد درهم برای مخارج دیگر. آنگاه کیسه‏ای دیگر درآورده وبه من داد و گفت: این سیصد درهم است، صد درهم برای خرید مرکب و صد درهم برای پوشاک و صد درهم دیگر برای سایر هزینه‏ها، اما به کوهستان نرو بلکه به سوراء برو... .6 3 ـ زهد و ساده‏زیستی کامل بن ابراهیم مدنی در مورد زهد و ساده زیستی امام عسکری علیه‏السلام می‏گوید: جهت پرسیدن سؤالاتی به محضر آن حضرت شرفیاب شدیم. هنگامی که به حضورش رسیدیم، دیدم آن گرامی لباسی سفید و نرم به تن دارد. پیش خود گفتم: ولیّ خدا و حجت الهی خودش لباس نرم و لطیف می‏پوشد و ما را به مواسات و همدردی با برادران دینی فرمان می‏دهد و از پوشیدن چنین لباسی باز می‏دارد. امام در این لحظه تبسم نمود و سپس آستینش را بالا زد و من متوجه شدم که آن حضرت پوشاکی سیاه و زبر بر تن نموده است. آن‏گاه فرمود: «یا کامِلُ! هذا لِلّهِ وَ هذا لَکُمْ؛ این لباس زبر برای خداست و این لباس نرم که روی آن پوشیده‏ام برای شماست!7» 4 ـ جذب عواطف و صید دل‏های مشتاق فضائل و کمالات معنوی آن حضرت موجب شده بود که دوست و دشمن شیفته آن حضرت شده و از صمیم قلب به آن حضرت ارادت بورزند و وجود گرامی امام را خواسته یا ناخواسته محترم شمارند. به دو نمونه در اینجا اشاره می‏کنیم:
1 ـ احمد بن عبیدالله بن خاقان قمی نماینده خلیفه عصر و متصدی خراج شهر قم بود. او با اینکه یکی از دشمنان سرسخت و از آزار دهندگان اهل بیت علیهم‏السلام بود، در مورد ویژگی‏های اخلاقی امام حسن عسکری علیه‏السلام می‏گوید: من در شهر سامراء هیچ کس از علویان را ازلحاظ رفتار و وقار و پاکدامنی و نجابت و بزرگواری برتر از ابومحمد ابن الرضا (امام عسکری علیه‏السلام ) نه دیدم و نه شناختم. او در میان خاندان خویش و قبیله بنی هاشم و سرلشکران و وزیران و سایر مردم و حتی در میان سالخوردگان و اشراف محترم‏تر و عزیزتر از همه بود، این حقیقت را من با چشم خودم مشاهده کردم.
روزی در کنار پدرم ـ که یکی از افراد سرشناس دستگاه خلافت بود ـ ایستاده بودم و در آن روز پدرم جلسه عمومی داشت وهمه افراد را به حضور می‏پذیرفت. ناگهان نگهبانان خبر آوردند که ابو محمد، ابن الرضا دم در ایستاده است. پدرم با صدای بلند گفت: اجازه دهید وارد شود.
من از این گفت و گو شگفت زده شدم، زیرا تا آن لحظه ندیده بودم که در حضور پدرم جز خلیفه و ولیعهد وی، کس دیگری را با کنیه به او معرفی نمایند. سپس تازه جوانی گندمگون، خوش قامت، زیباروی و با اندامی موزون، با جلال و وقار ویژه وارد اتاق شد. پدرم با دیدن وی از جای برخاست و چند قدم به استقبالش رفت، با آنکه تا آن لحظه ندیده بودم که چنین رفتاری را با یک نفر هاشمی و یا یکی از فرماندهان لشکری نشان داده باشد. چون نزدیکش رسید، دست بر گردن او انداخته و از صورت و سینه‏اش بوسیده و دستش را گرفت و در روی تخت خود نشانید وخودش نیز پهلوی او نشست و با او به گفت و گوی صمیمانه پرداخت.
پدرم در ضمن صحبت به او «فدایت شوم» می‏گفت. از برخورد احترام‏آمیز پدرم با این جوان ناشناس هر لحظه بر حیرتم افزوده می‏شد. هنگام خداحافظی پدرم با احترام فوق العاده او را بدرقه کرده و او رفت.
احمد بن خاقان در ادامه می‏افزاید: بعد از رفتن او، من به غلامان پدرم گفتم: این چه کسی بود که او را در حضور پدرم با کنیه یاد کردید و پدرم با او این چنین رفتاری محترمانه داشت؟!
گفتند: او یکی از علویان است که به او حسن بن علی می‏گویند وبه ابن الرضا معروف است. شگفتی من بیشتر شد. هنگام شب وقتی پدرم تنها شد، به او گفتم: پدر! این جوان که صبح او را دیدم چه کسی بود که نسبت به او چنین احترام نمودی و در گفت و گوی با او «فدایت شوم» می‏گفتی؟! و خودت و پدر و مادرت را فدایش می‏ساختی؟ گفت: «پسرم! او امام رافضیان است، او حسن بن علی است که به ابن الرضا معروف است.» آنگاه پدرم بعد از اندکی سکوت درادامه سخنانش چنین گفت: پسر جان! اگر حکومت از دست خلفاء بنی عباس بیرون رود، هیچ کس از بنی هاشم جز او سزاوار آن نیست و این به جهت فضیلت، پاکدامنی، زهد و پرهیزگاری و اخلاق شریف و شایستگی ذاتی اوست. اگر پدر او را دیده بودی، مردی بزرگوار، نجیب و شخصیت با فضیلتی را دیده بودی.» با شنیدن این سخنان اندیشه و نگرانیم دو چندان شد و خشمم نسبت به پدر افزون گشت. به نظرم سخنان پدر اغراق‏آمیز می‏آمد و بعد از آن دلم می‏خواست در مورد حسن بن علی پرس و جو کنم و پیرامون شخصیت وی کاوش و بررسی نمایم. از هیچ یک ازبنی هاشم و سران سپاه ونویسندگان و قاضیان و فقیهان و دیگر افراد، درباره حسن بن علی سؤالی نکردم مگر آنکه او را نزد آنان در نهایت بزرگی و ارجمندی یافتم. مقام بلند و سخنان نیک و تقدم بر فامیل و سایر بزرگان، از جمله ویژگی‏هایی بود که من از زبان آنان در ستایش حسن بن علی شنیدم. بعد از این، ارزش و مقام وی در نظرم بزرگ آمد و فهمیدم که دوست و دشمن او را به نیکی یاد کرده و می‏ستایند.
احمد بن خاقان در ادامه سخنان خویش بعد از نقل ماجرای شهادت امام حسن عسکری علیه‏السلام می‏گوید: بعد از رحلت او، جعفر(برادر امام حسن عسکری علیه‏السلام ) نزد پدرم آمد و گفت: «مقام و منصب برادرم را به من بده. من سالی بیست هزار دینار برایت می‏فرستم.» پدرم به او تندی کرده و گفت: ای احمق! سلطان به روی کسانی که به امامت پدر و برادرت معتقد بودند شمشیر کشید تا آن‏ها را از عقیده‏شان برگرداند و نتوانست این کار را عملی سازد(زیرا مردم از روی اخلاص و صمیمیت به آن‏ها معتقد بودند.) پس اگر شیعیان، پدر و برادر تو را امام می‏دانند، نیازی به سلطان و غیر سلطان نداری که منصب آن‏ها را به تو بدهند و اگر نزد شیعیان این منزلت را نداری، بوسیله ما بدان نخواهی رسید.
پدرم به خاطر این سخن جعفر، او را پست و کم عقل خواند، وی را بیرون کرد و تا زنده بود به او اجازه ورود نداد.8 2 ـ محمد بن اسماعیل می‏گوید: علی‏بن نارمش که دشمن‏ترین افراد نسبت به اولاد علی بن ابی‏طالب علیهم‏السلام بود، موظف به زندانبانی امام حسن عسکری علیه‏السلام شد. به او دستور دادند که هر چه می‏توانی بر او سخت بگیر. حضرت عسکری علیه‏السلام بیش از یک روز نزد او نبود که احترام و بزرگداشت آن حضرت در نظر او به جایی رسید که در برابر امام عسکری علیه‏السلام چهره بر خاک می‏گذاشت و دیده از زمین بر نمی‏داشت. امام از نزد او خارج شد در حالی که بصیرت او به آن حضرت از همه بیشتر و ستایشش برای او از همه نیکوتر بود.9 5 ـ پرورش نیروی تفکر و تعقل در افراد اسحاق کندی فیلسوف عراق بود. او به تألیف کتابی با موضوع تناقضات قرآن همت گماشت. او آن چنان با شور و علاقه مشغول تدوین این کتاب گردید که از مردم کناره گرفته و به تنهایی در خانه خویش به این کار مبادرت می‏ورزید، تا اینکه یکی از شاگردانش به محضر پیشوای یازدهم شرفیاب شد.
امام به او فرمود: «آیا در میان شما یک مرد رشید پیدا نمی‏شود که استاد شما را از این کارش منصرف سازد؟!» عرض کرد: ما از شاگردان او هستیم، چگونه می‏توانیم در این کار یا کارهای دیگر به او اعتراض کنیم؟!
امام فرمود: «آیا آنچه بگویم به او می‏رسانی؟» گفت: آری. فرمود: «نزد او برو با او انس بگیر و او را در کاری که می‏خواهد انجام دهد یاری نما، آنگاه بگو سؤالی دارم، آیا می‏توانم از شما بپرسم؟ به تو اجازه سؤال می‏دهد. بگو: اگر پدیدآورنده قرآن نزد تو آید، آیا احتمال می‏دهی که منظور او از گفتارش معانی دیگری غیر از آن باشد که پنداشته‏ای؟ خواهد گفت: امکان دارد. و او اگر به مطلبی توجه کند، می‏فهمد و درک می‏کند. هنگامی که جواب مثبت داد، بگو: از کجا اطمینان پیدا کرده‏ای که مراد و منظور عبارات قرآن همان است که تو می‏گویی؟ شاید گوینده قرآن منظوری غیر از آنچه تو به آن رسیده‏ای داشته باشد و تو الفاظ و عبارات را در غیر معانی و مراد متکلّم آن به کار می‏بری؟!» آن شخص نزد اسحاق کندی رفت و همانطوری که امام به او آموخته بود، با مهربانی تمام با او انس گرفت، سؤال خود را مطرح کرد و او را به تفکر و اندیشیدن وادار نمود. اسحاق کندی از او خواست سؤال خود را تکرار کند، در این حال به فکر فرو رفت و این احتمال به نظر او ممکن آمده و قابل دقت بود، برای همین شاگردش را قسم داد که منشأ این پرسش را برای او بیان کند. او گفت: به ذهنم رسید و پرسیدم. استاد گفت: باور نمی‏کنم که به ذهن تو و امثال تو این پرسش خطور نماید، راستش را بگو، این سؤال را از کجا آموخته‏ای؟ شاگرد گفت: ابو محمد عسکری به من یاد داد. استاد گفت: آری، الان حقیقت را گفتی. چنین سؤالی جز از آن خاندان نمی‏تواند باشد. آنگاه نوشته‏های خود را در این زمینه در آتش سوزانید.10 6 ـ ترویج فرهنگ صرفه جویی برنامه ریزی صحیح در زندگی موجب رشد اقتصادی و از زیر ساخت‏های توسعه اجتماعی و بالندگی اقتصادی یک جامعه محسوب می‏شود. در سیره امام حسن عسکری علیه‏السلام در این رابطه نکات قابل توجهی وجود دارد و در ذیل نمونه‏ای از آن را می‏خوانیم:
محمد بن حمزه سروری می‏گوید: توسط ابوهاشم جعفری -که با هم دوست بودیم- نامه‏ای به محضر امام عسکری علیه‏السلام نوشته و درخواست کردم که آن حضرت دعا کند تا خداوند متعال در زندگی من گشایشی ایجاد بفرماید. وقتی که جواب را توسط ابوهاشم دریافت کردم، آن حضرت نوشته بود: «ماتَ ابْنُ عَمِّکَ یَحْییَ بْنِ حَمْزَة وَ خَلَّفَ مِأَةَ أَلْف دِرْهَمٍ وَ هِیَ وارِدَةٌ عَلَیْکَ، فَاشْکُرِاللّهَ وَ عَلَیْکَ بِالأِْقْتِصادِ وَ اِیّاکَ وَ الْأِسْرافَ، فَاِنَّهُ مِنْ فِعْلِ الشَّیْطَنَةِ؛ پسر عمویت یحیی‏بن حمزه از دنیا رفت و مبلغ صد هزار درهم ارث باقی گذاشت و این درهم‏ها بر تو وارد می‏شود (به ارث به تو می‏رسد) پس خدا را سپاسگذاری کن و بر تو باد به میانه روی، و از اسراف بپرهیز که اسراف از رفتارهای شیطانی است.» بعد از چند روزی، پیکی از شهر حرّان آمده و اسنادی را مربوط به دارایی پسر عمویم به من تحویل داد. من با خواندن نامه‏ای که بین آن اسناد وجود داشت، متوجه شدم که پسرعمویم یحیی‏بن حمزه دقیقا همان روزی فوت کرده است که امام علیه‏السلام آن خبر را به من داد.
به این ترتیب از تنگدستی و فقر رهایی یافته و بعد از ادای حقوق الهی و احسان به برادرهای دینی‏ام، طبق دستور امام علیه‏السلام زندگی خود را بر اساس میانه روی تنظیم نموده و از اسراف و ولخرجی پرهیز نمودم و به این ترتیب زندگی ام سامان یافت در حالی که در گذشته فردی مبذّر و اسراف کار بودم.11 7 ـ تأکید بر اصل قرآنی تقیه امام عسکری علیه‏السلام برای حفظ نهضت اسلامی و ترویج فرهنگ اهل بیت علیهم‏السلام از روش‏های مختلفی استفاده می‏کرد. آن حضرت چون در عصر حاکمیت مستبدترین سلاطین عباسی زندگی می‏کرد و از خطرات بزرگ نسبت به مذهب شیعه و پیروان آن آگاه بود، همواره پیروان خود را به رعایت اصل قرآنی تقیه سفارش می‏نمود. آن حضرت طبق آیه تقیه که در سوره آل عمران بیان شده است: «لایَتَّخِذِ الْمُؤْمِنوُنَ الْکافِرینَ أَوْلیآءَ مِنْ دوُنِ الْمُؤْمِنینَ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللّهِ فی شَیْ‏ءٍ اِلاّ أَنْ تَتَّقوُا مِنْهُمْ تَقیةً وَ یُحَذِّرُکُمُ اللّهُ نَفْسَهُ وَ اِلَی اللّهِ الْمَصیرُ12»؛ «افراد با ایمان نباید به جای مؤمنان، کافران را به دوستی بگیرند و هرکس چنین کند، هیچ رابطه‏ای با خدا ندارد مگر اینکه از آنان به نوعی تقیه کنید و خداوند شما را از [عقوبت[ خود بر حذر می‏دارد و بازگشت به سوی خداست.»، شیعیان را به تقیه توصیه نموده و به این ترتیب از جان شیعیان پاسداری و حفاظت می‏کرد. به روایتی در این زمینه توجه کنید:
حلبی (یکی از ارادتمندان امام عسکری علیه‏السلام ) می‏گوید: در شهر سامراء در روزی که قرار بود امام حسن عسکری علیه‏السلام به بیرون از منزل تشریف بیاورد، به اتفاق عده‏ای از شیعیان برای ملاقات آن حضرت در بیرون منزلش به انتظار ایستادیم. در آن حال نامه‏ای از امام علیه‏السلام دریافتیم که آن حضرت نوشته بود: «أَلا لایَسْلِمَنَّ عَلَیَّ أَحَدٌ وَ لا یُشیرَ اِلَیَّ بِیَدِهِ وَ لایُومی فَاِنَّکُمْ لاتُؤْمِنوُنَ عَلی أَنْفُسِکُمْ13؛ کسی [در این موقعیت] به من سلام نکند و با دست خود به من اشاره ننماید و [حتی کوچکترین] اشاره‏ای نکند، برای اینکه شما امنیت جانی ندارید.» 8 ـ تبیین جایگاه آل محمد علیهم‏السلام در جامعه ابوهاشم می‏گوید: از امام حسن عسکری علیه‏السلام تفسسیر آیه زیر را پرسیدم: «ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْکِتابَ الَّذینَ اصْطَفَیْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَ مِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَ مِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَیْراتِ باِذْنِ اللّهِ»14؛ «سپس این کتاب را به گروهی از بندگان برگزیده خود به میراث دادیم، از میان آن‏ها عده‏ای بر خود ستم کردند و عده‏ای میانه رو بودند و گروهی به اذن خدا در نیکی‏ها پیشی گرفتند.» امام علیه‏السلام فرمود: هر سه دسته مربوط به آل محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏باشند. آنکه بر خود ظلم روا داشته، کسی است که اقرار به امام ننموده است و مقتصد کسی است که عارف به مقام امام است و گروه سوم و اشخاصی که سبقت درگرفتن فیض و خیرات دارند، امامان معصوم علیهم‏السلام هستند.
ابو هاشم می‏گوید: من در فکر فرو رفتم که این چه عظمتی است که نصیب امامان معصوم علیهم‏السلام شده و مقداری هم اشک ریختم. امام عسکری علیه‏السلام نگاهی به من انداخته و فرمود: مقام ائمه بالاتر از آن است که تو در مورد عظمت شأن آل محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله می‏اندیشی! شکر خدا را به جا آور که تو را از تمسک کنندگان به ریسمان ولایت آل محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله قرار داده است و روز قیامت؛ زمانی که سایر مردم با رهبرانشان محشور می‏شوند، تو در ردیف پیروان آل محمد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله بوده وبا آنان محشور خواهی شد. تو بهترین راه راانتخاب نموده‏ای!15 9 ـ اهتمام به دو اصل تولی و تبری سیره عملی امام عسکری علیه‏السلام در صحنه‏های اجتماعی، نکات برجسته‏ای برای پیروان آن حضرت دارد. یکی از مهم‏ترین فرازهای سیره اجتماعی آن حضرت، توجه به دو اصل تولی و تبری می‏باشد. در موارد متعدد و مناسبت‏های به دست آمده، امام یازدهم علیه‏السلام شیعیان رابه دوستی اهل بیت علیهم‏السلام و بیزاری از دشمنان آنان ترغیب می‏نمود. به عنوان مثال روزی علی بن عاصم کوفی که مردی نابینا بود به محضر امام شرفیاب شد. او ضمن گفت و گو با حضرت، ارادت خالصانه خویش را به خاندان نبوت اظهار نموده وگفت: من از یاری عملی شما ناتوانم و به غیر از ولایت و محبت شما و بیزاری از دشمنانتان و لعن به آنان در خلوت‏ها سرمایه‏ای ندارم، با این حال وضعیت من چگونه خواهد بود؟!
امام عسکری علیه‏السلام فرمود: پدرم از جدم رسول خدا روایت نمود که: «مَنْ ضَعُفَ عَلی نُصْرَتِنا أَهْلِ الْبَیْتِ وَ لَعَنَ فی خَلَواتِهِ أَعْداءَنا بَلَغَ اللّهُ صَوْتَهُ اِلی جَمیعِ الْمَلائِکَةِ... فَاِذا بَلَغَ صَوْتُهُ اِلَی الْمَلائِکَةِ اسْتَغْفَروُا لَهُ وَ أَثْنَوْ عَلَیْهِ؛ هرکس توانایی یاری نمودن ما اهل بیت را نداشته باشد و در خلوت هایش به دشمنان ما لعنت بفرستد، خداوند صدای او را به همه فرشتگان می‏رساند... هنگامی که صدای او به فرشتگان برسد، آنان برای وی طلب آمرزش نموده و او را می‏ستایند.» امام علیه‏السلام در ادامه می‏فرماید: آن فرشتگان می‏گویند: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی رُوْحِ عَبْدِکَ هذَا الَّذی بَذَلَ فی نُصْرَةِ أَوْلِیائِهِ جُهْدَهُ وَ لَوْ قَدَرَ عَلی أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ لَفَعَلَ؛ خدایا بر روح این بنده ات درود فرست که در یاری اولیائش تمام تلاش خود را انجام می‏دهد و اگر بیش از این توانایی داشت انجام می‏داد.» در این حال از طرف خدای سبحان ندا می‏آید که‏ای ملائکه من! من دعای شما را درحق این بنده‏ام اجابت کردم و بر روح او درود فرستادم و در ردیف ارواح ابرار و از بهترین بندگان برگزیده خویش گردانیدم.16» احمدبن مطهر می‏گوید: یکی از شیعیان به امام عسکری علیه‏السلام نامه نوشته و در مورد ارتباط با واقفیه17 سؤال کرد. آن حضرت در جواب نوشت: «آن‏ها را دوست نداشته باشید، به عیادت مریض‏های آنان نروید، در تشییع جنازه هایشان شرکت نکنید، بر مرده هایشان نماز نخوانید و در این مورد فرقی نمی‏کند که کسی امامت یکی از امامان معصوم را انکار کند یا اینکه فردی که دارای مقام امامت از طرف خدانیست را جزء امامان معصوم بداند و یا (مانند مسیحیان) قائل به تثلیث باشد. بدانید که منکر آخرین امامان معصوم علیه‏السلام همانند انکار کننده امامان قبلی است و هرکس به تعداد امامان بیفزاید مثل کسی است که از امامان معصوم کم می‏کند.18 10 ـ پاسخ به پرسش‏های روز یکی از مهم‏ترین موارد در سیره اجتماعی امام عسکری علیه‏السلام پاسخ گویی به شبهه‏های فرهنگی و دینی جامعه بود.
ابوهاشم جعفری می‏گوید: روزی ابوبکر فهفکی از امام یازدهم پرسید: چرا زن بی نوا درارث یک سهم و مرد دو سهم می‏برد. امام فرمود: «چون جهاد و پرداخت مخارج به عهده زن نیست و نیز پرداخت دیه قتل خطا بر عهده مردان است و بر زن چیزی نیست.19» ابوهاشم در ادامه می‏افزاید: من پیش خود گفتم که قبلاً شنیده بودم «ابن ابی‏العوجا» از امام صادق علیه‏السلام همین را پرسید و همین جواب را شنید. در این هنگام که از قلب من چنین سخنی خطور نمود، حضرت رو به من نموده و فرمود: «آری، این سؤال ابن ابی العوجاء است و وقتی سؤال همان است، پاسخ ما نیز همان خواهد بود. اول و آخر ما در علم و منزلت مساوی هستند و برای رسول خدا صلی‏الله‏علیه‏و‏آله و امیر مؤمنان فضیلت و امتیازشان ثابت است.20» 11 ـ تشویق عالمان و دانشمندان راستین حمایت ائمه اطهار علیهم‏السلام از دانشمندان راستین و متفکران متعهد، در گسترش فرهنگ غنی و مترقی اهل بیت علیهم‏السلام نقش مهمی داشت.
امام عسکری علیه‏السلام با قدر دانی از چهره‏های فرهنگی شیعه، جرقه امید را در دل دانشوران و دانش دوستان پدید می‏آورد و آنان را برای تلاش هرچه بیشتر در راه گسترش فرهنگ شیعه امیدوارتر می‏ساخت.
ابوهاشم جعفری از یاران راستین امام عسکری علیه‏السلام و از نوادگان جعفر طیار علیه‏السلام می‏گوید: روزی کتاب «یوم و لیله» از تألیفات یونس بن عبدالرحمن را به حضرت امام حسن عسکری علیه‏السلام عرضه کردم. حضرت آن را مطالعه نموده و پرسید: این کتاب تألیف کیست؟ گفتم: این از آثار یونس بن عبدالرحمن از منتسبین به آل یقطین است. امام علیه‏السلام فرمود: «أَعْطاهُ اللّهُ بِکُلِّ حَرْفٍ نوُرا یَوْمَ القِیامَةِ؛خداوند در مقابل هر حرف [که در این کتاب نوشته،[ نوری برای او در قیامت عطا فرماید.21» همچنین امام عسکری علیه‏السلام در نامه‏ای به علی بن بابویه قمی -از دانشمندان برجسته شیعه در قم- به نحو شایسته‏ای او را می‏ستاید. در بخشی از آن نامه آمده است: ای بزرگ مرد و مورد اعتماد و فقیه شیعیان من، ابوالحسن علی بن حسین قمی! خداوند متعال تو را بر اموری که مورد رضای اوست موفق بگرداند و برای تو فرزندان صالح و شایسته عطا فرماید. ای مرد دانشمند و مورد اطمینان من، ابالحسن! صبرکن و شیعه مرا به صبر فرمان ده، همانا زمین از آن خداست که بندگانش را وارث آن می‏سازد. و سرانجام نیکو برای پرهیزگاران است و سلام و رحمت خدا و برکات او بر تو و بر همه شیعیانم باد.22» 12 ـ رهبری مبارزات سرّی پیشوای یازدهم علی رغم فشارهای شدید سیاسی و با وجود حضور اجباری در مناطق نظامی و تحت کنترل، با تیز بینی خاصی با دوستان و شیعیان خویش ارتباطی عمیق ایجاد کرده بود.
به عنوان نمونه: امام حسن عسکری علیه‏السلام در یکی از روزها داود بن اسود را فرا خوانده و چوبی گرد و دراز به اندازه کف دست در اختیارش گذاشت و دستور داد که آن را به عثمان بن سعید عَمْری از افراد مورد اعتماد امام عسکری علیه‏السلام و اولین نائب خاص حضرت مهدی علیه‏السلام برساند.
او می‏گوید: به قصد اجرای فرمان حضرت عسکری علیه‏السلام به راه افتادم. در راه با سقّایی روبه رو شدم که استرش راه را سدّ کرده بود. من آن چوب را به هدف راندن استر بالا برده و به حیوان زدم. ناگهان چوب شکسته و شکاف برداشت، چون چشمم به قسمت شکافته چوب افتاد نامه‏هایی را دیدم که در داخل آن جاسازی شده بود. با عجله چوب را در آستینم پنهان کردم. دراین حال مرد سقّا شروع کرد به داد و فریاد کردن، به من و سرورم دشنام می‏داد. بعد از انجام مأموریت، به خانه امام علیه‏السلام بازگشتم. عیسی از خدمتگزاران آن حضرت به نزدم آمد و گفت: مولای تو می‏گوید: «چرا استر را زدی و چوب را شکستی؟! دیگر کاری نکن که نیازی به عذر خواهی داشته باشد و از تکرار خطای خود خودداری نما. اگر شنیدی کسی به ما دشنام می‏دهد اعتنا نکن و از معرفی خود پرهیز کن، چون ما در سرزمینی بد زندگی می‏کنیم. پس راه خود را برو و بدان که اخبار و احوال تو به ما می‏رسد.23» 13 ـ نجات جامعه از بحران‏های سرنوشت‏ساز در سامراء قحطی سختی پیش آمد، معتمد خلیفه وقت فرمان داد مردم به نماز استسقاء (طلب باران) بروند، مردم سه روز پی در پی برای نماز به مصلّی رفتند و دست به دعا برداشتند ولی باران نیامد، روز چهارم جاثلیق (پیشوای اسقفان مسیحی)همراه مسیحیان و راهبان به صحرا رفت، یکی از راهبان هر وقت دست به سوی آسمان بلند می‏کرد بارانی درشت فرو می‏بارید. روز بعد جاثلیق همان کار را کرد و آن قدر باران آمد که مردم دیگر تقاضای باران نداشتند؛ همین موجب شگفتی ونیز شک و تردید وتمایل به مسیحیت درمیان بسیاری از مسلمانان شد و جامعه اسلامی در آستانه یک بحران سرنوشت‏ساز و خطرناک قرار گرفت.
این وضع برخلیفه ناگوار بود، پس به دنبال امام عسکری علیه‏السلام فرستاد و آن گرامی را از زندان آوردند. خلیفه به امام عرض کرد: امت جدّت را دریاب که گمراه شده‏اند!
امام فرمود: از جاثلیق بخواه که فردا سه شنبه به صحرا بروند. خلیفه گفت: مردم باران نمی‏خواهند بنابراین به صحرا رفتن چه فایده‏ای دارد؟ امام فرمود: برای آنکه انشاءالله شک و شبهه را برطرف سازم. خلیفه فرمان داد و پیشوای اسقفان همراه راهبان سه‏شنبه به صحرا رفتند. امام علیه‏السلام نیز در میان جمعیت عظیمی از مردم به صحرا آمدند. آنگاه مسیحیان و راهبان برای طلب باران دست به سوی آسمان برداشتند، آسمان ابری شد وباران آمد. امام فرمان داد دست راهب معینّی را بگیرند و آنچه در میان انگشتان اوست بیرون آورند. در میان انگشتان او استخوان سیاه فامی از استخوان‏های آدمی یافتند، امام استخوان را گرفت و در پارچه‏ای پیچید و به راهب فرمود: اینک طلب باران کن. راهب این بار هم دست به آسمان برداشت اما ابر کنار رفت و خورشید نمودار شد. مردم شگفت زده شدند. خلیفه از امام پرسید:
این استخوان چیست؟ امام علیه‏السلام فرمود: این استخوان پیامبری از پیامبران الهی است که از قبور برخی از پیامبران برداشته‏اند و استخوان پیامبری ظاهر نمی‏شود جز آنکه باران می‏آید. امام را تحسین کردند و استخوان را آزمودند دیدند همانطور است که امام می‏فرماید.24
------------------------------------------
1 ـ بحارالانوار، ج50، ص236.
2 ـ منتخب التواریخ، ص828؛ بحارالانوار، ج50، ص236؛ اصول کافی، ج1، باب مولد ابی محمد الحسن بن علی علیه‏السلام .
3 ـ اعلام الوری، ص370.
4 ـ بحارالانوار، ج50، ص304.
5 ـ وفیات الائمه، من علماءالبحرین و القطیف، ص410.
6 ـ اصول کافی، کتاب الحجة، باب مولد ابی محمد الحسن بن علی، ح3.
7 ـ مستدرک الوسائل، ج3، ص243. مستدرک سفینة البحار، ج9، ص220.
8 ـ اصول کافی، کتاب الحجة، باب مولد ابی‏محمدالحسن‏بن علی علیه‏السلام ، حدیث1؛ الارشاد، ج2، ص321.
9 ـ همان، ح8؛ الارشاد، ج2، ص330.
10 ـ المناقب، ج4، ص424و 425؛ بحارالانوار، ج50، ص311 و ج 10، ص392.
11 ـ کشف الغمه، ج2، ص424.
12 ـ آل عمران/ 28.
13 ـ بحارالانوار، ج50، ص269.
14 ـ فاطر/ 32.
15 ـ الخرائج و الجرائح، قطب الدین راوندی، ج 2، ص 687؛ بحارالانوار، ج 50، ص 259.
16 ـ بحارالانوار، ج50، ص316 و 317.
17 ـ واقفیه کسانی هستند که تا امام هفتم را قبول دارند و به امامان بعدی ایمان ندارند.
18 ـ الخرائج و الجرائح، ج2، ص685.
19 ـ دیه قتل خطائی بر عهده عاقله از خویشاوندان قاتل است. عاقله، برادران، عموها، پسربرادر و پسر عمو و پدر و فرزند قاتل است.
20 ـ پیشوای یازدهم، ص24 و 25.
21 ـ رجال نجاشی، ص447.
22 ـ انوار البهیه، ص220؛ بهجة‏الآمال، ج5، ص419.
23 ـ المناقب، ج4، ص427 و 428؛ مستدرک الوسائل، ج12، ص214.
24 ـ پیشوای یازدهم، ص22، به نقل از احقاق الحق، ج12، ص464.